طب اخلاط چیست؟

طب، از جمله نادر موضوعاتی است که همواره در تمام ادوار تاریخ بشر، با او همراه بوده! زیرا که درد و رنج بخش جدایی ناپذیر زندگی انسان هاست و همواره برای رفع آن به دنبال راه حل بوده و خواهد بود. باوجود این، اگر به تعریف طب در کتاب های طب سنتی یا طب اخلاط بپردازیم، به نکته مهمی در این تعاریف می رسیم! اینکه هدف پزشکی و وظیفه اصلی طبیب در درجه اول، حفظ تندرستی  و در اولویت بعدی درمان بیماری ها است. موضوعی که این روزها در طب جاری، تحت عنوان “طب پیشگیری” مطرح می شود.

طبق اسناد موجود، بقراط برای اولین بار نظریه ” اخلاط چهارگانه ” را ارائه داد. بر اساس این نظریه، خون از چهار بخش مایع صفرا-دم-بلغم و سودا تشکیل شده است. به طوری که این چهار بخش همیشه با هم در حالت تعادل می باشند؛ و برهم خوردن تعادل میان این اخلاط چهارگانه، موجب بیماری می شود. در طب اخلاط، وضعیت سلامتی انسان از بررسی ورودی ها و خروجی های بدن و فرایندهای ناشی از آن سنجش می شود. منشا اخلاط همان غذاهایی است که می خوریم. در واقع، غذا در اثر جویده شدن و حرکت در دستگاه گوارش به اصطلاحا “خلط” تبدیل می شود.

وظایف اخلاط در بدن

جایگاه و و وظایف اخلاط در بدن:

دم: مایعی است سرخ رنگ و گرم و مرطوب که جایگاه آن در کبد است و از راه عروق در بدن جاری می شود. دم مفیدترین خلط بدن است که غذا را به اعضا می رساند.

بلغم: مایعی است سرد و تر که در معده و کبد تولید می شود و همراه با خون در جریان است. وجود بلغم برای اندام های بلغمی مانند مغز ضروری است.

صفرا: مایعی است زرد رنگ با طبع گرم و خشک که در کبد تولید می شود و جایگاه اش در کیسه صفراست. صفرا سبب شسته شدن روده ها از بلغم شده و به عمل دفع کمک می کند. همین طور در عمل دم و بازدم، کمک رسان ریه است.

سودا: ماده سیاه رنگی که در کبد تولید می شود و جایگاه آن طحال است. قسمتی از سودا همراه خون باعث قوام آن می شود و قسمتی دیگر به طحال می رود و باعث تقویت دهانه معده و سبب تحریک اشتها می شود.

در کتاب های طب اخلاط، افراد به چهار مزاج اصلی گرم و تر، گرم و خشک، سرد و خشک، و سرد و تر تقسیم می شوند. اگر هر کس مزاج خود را بشناسد و تدابیر لازم برای تعادل مزاجی خودش را در سبک زندگی اش، رعایت کند و غذاهای مخصوص به مزاج خودش را بخورد؛ هرگز بیمار نمی شود.

 

مزاج چیست؟

مزاج چیست؟

مزاج در لغت به معنی در “هم آمیختن” و در طب اخلاط ، به مفهوم کیفیت جدیدی است که در نتیجه آمیختن ارکان اصلی حیات با یکدیگر و فعل و انفعال آنها، در یک جسم مرکب به وجود می آید. هر جسم مرکبی از چهار رکن آتش-هوا-آب و خاک تشکیل شده است و اختلاف میان این عناصر در اجسام، آنها را متفاوت از هم می کند. به عبارت دیگر، مقدار نسبت موجود هر کدام از این ارکان، تعیین کننده مزاج جسم مرکب خواهد بود. برای مثال، سکنجبین با وجود اینکه کیفیتی شبیه به سرکه (سرد و خشک) و شکر(گرم و تر) دارد؛ اما این کیفیت هرگز با سرکه و شکر برابر نیست؛ بلکه مزاج خاص خودش(سرد و تر) را دارد. در واقع واکنش های میان دو ماده اولیه، باعث تولید جسم جدید با خواص جدید و البته متاثر از دو ماده اولیه می شود.

در جهان آفرینش به ازای تمام موجودات، بی نهایت مزاج داریم چراکه نسبت آمیختن عناصر چهارگانه با هم متفاوت است. در میان انسان ها هم، با وجود طبقه بندی های کلی در مزاج های اصلی(مادرزادی) که در بالا به آنها اشاره شد، با طیف گسترده ای از مزاج ها رو به رو هستیم به طوری که می توان گفت هیچ دو شخصی، دارای مزاج یکسان نیستند! با توجه به این موضوع، درمان یک بیماری در دو فرد هم نمی تواند کاملا یکسان باشد.

 

مزاج اکتسابی چیست؟

مزاج اصلی هر فرد، ممکن است از کنش عامل های خارجی و داخلی مثل فصل، سن، جنسیت، مکان زندگی و رفتارهای روانی و عادت های فردی و … تحت تاثیر قرار گرفته و دگرگون شود که به آن مزاج اکتسابی می گویند. از نظر طب اخلاط اگر بدن انسان از مقادیر متناسبی از ارکان چهارگانه ترکیب شود، مزاج معتدل شکل می گیرد. و اگر یک یا دو عنصر و کیفیت های مربوطه، به هر کدام از ارکان دیگر برتری داشته باشد؛ مزاج غیر معتدل به وجود می آید.

شناختن مزاج ها به چه دردی می خورد؟

قبل پاسخ به این سوال، این را یادآوری می کنم که “مزاج شناسی” مبحثی مفصل در طب سنتی ( طب اخلاط ) است. حقیقتا  مطالب بسیار زیادی درباره مزاج شناسی در کتاب های طب سنتی و همین طور در گنجینه تجارب طبیبان طب اخلاطی وجود دارد که قابل بررسی در این پست نمی باشد. پس برای شناخت مزاج خودتان تنها به مطالب این صفحه یا سایت های دیگر و کلا فضای اینترنت، بسنده نکنید.

همان طور که قبلا گفتیم، هرکس که مزاج خودش را بشناسد؛ می تواند شیوه بهتری برای سالم زیستن در پیش بگیرد و در سطح سلامتی بالاتری به سر ببرد. مثلا غذاهایی برای خوردن انتخاب کند که به تعادل مزاجی بیشتر اش، کمک می کند نه برعکس آن. اما جالب تر اینکه آگاهی از توانمندی ها و محدودیت های هر مزاج، در امور زندگی شخصی و اجتماعی هم می تواند بسیار راهگشا باشد! مثلا فردی با مزاج گرم و تر که استعداد و توانمندی فراوانی در کارهای سخت بدنی دارد؛ اگر در شغل هایی که نیاز زیادی به دقت و ریزه کاری دارند مثل خیاطی، حسابداری و … مشغول به کار شود؛ بعد از مدتی تعادل مزاجی اش به هم می خورد. حتی اگر این روند برای مدت ها، با انتخاب نادرست رژیم غذایی، هم راستا شود؛ موجب بروز بیماری می گردد. بنابراین شناخت مزاج خود و کسانی که با آنها زندگی می کنیم خالی از لطف نیست!

 

ویژگی های مزاج های چهارگانه در افراد (طب اخلاط)

مزاج های چهارگانه

ویژگی های افراد با مزاج گرم و تر(دموی):

از نظر ظاهری و بدنی: هیکل درشت و عضلانی-قدرت بالا در حرکات بدنی -نبض پر و قوی-رگ های برجسته روی دست-پوست گرم و مرطوب-رنگ پوست گندمی یا گلگون-رنگ مردمک چشم میشی تیره و سیاه-موی سر پرپشت و حالت دار-رنگ مو سیاه یا خرمایی تیره و روشن-معمولا بدنی پر مو-صدایی رسا و محکم -میل به شیرینی-خوش اشتها هستند و از قدرت هضم غذای خوبی برخوردارند.استعداد ابتلا به بیماری های قلبی و عروقی و فشار خون بالاتری دارند. این افراد نه گرمایی نه سرمایی اند اما اغلب تحمل سرما برایشان راحت تر است.خوب می خوابند و البته تحمل بی خوابی را هم دارند!

از نظر روحی و رفتاری: معمولا افرادی بی خیال و سرزنده و اغلب بی حساب و کتاب اند! دموی ها انسان های شجاع و صبور، با اعتماد به نفس بالا، خوش اخلاق، صمیمی، خوش رو و آرام، معمولا اهل ریسک کردن، اکثرا بی نظم، دارای هوش و حافظه بالا، سریع و پر انرژی، میل و توان جنسی بالا، بلند پرواز، اهل عشق و محبت، اهل خیر و معنویت هم هستند.

ویژگی های افراد با مزاج گرم و خشک(صفراوی):

از نظر ظاهری و بدنی: لاغر اندام اما با مفاصل و استخوان بندی درشت و برجسته-نبض پر و قوی-رگ های دست معمولا آشکار-مردمک چشم میشی روشن-موهای سیاه و گاه مجعد-موی سر خشک و ضخیم وبرجسته-رنگ مو زرد و خرمایی-به علت حرارت و خشکی زیاد، بیشترمستعد طاسی سر هستند! پیوسته و سریع و بلند صحبت می کنند.گرایش به طعم شیرینی و شوری و خوردن یخ و نوشیدن آب یخ دارند. کم اشتها هستند اما توان هضم بالایی دارند.صفراوی ها به شدت گرمایی هستند و در تابستان اذیت می شوند و احساس خشکی دهان و عطش فراوان دارند. خواب شان کم وسبک است.

از نظر روحی و رفتاری: دقیق، منظم، تیز بین و مقید به اصول-حساس و آینده نگر- پر انرژی و پر حرف- باهوش و زیرک- توانایی درک سریع مطالب- عجول و بی قرار! زود عصبانی شده و زود هم عصبانیت شان فروکش می کند. در کارها چالاک و سریع عمل می کنند. از حافظه و قدرت یادگیری بالایی برخوردار هستند-روابط اجتماعی قوی دارند-میل جنسی بالا و توان جنسی متغیر دارند.

به طور کلی مزاج های گرم (دموی و صفراوی) از لحاظ اعمال بدنی و خصوصیات حیاتی از قدرت بالایی برخوردارند و گرما موجب افزایش کارکرد اعضای مختلف بدن، از مغز و اعصاب گرفته تا اندام های دیگر می گردد.

ویژگی های افراد با مزاج سرد و خشک(سوداوی):

از نظر ظاهری و بدنی: لاغر اندام با استخوان های نازک و کشیده- نبض کند اما سفت و باریک-پوست سرد و خشک و گاها همراه با خال های سیاه و ترک پوستی-موی سرشان به دلیل سردی و خشکی، زودتر دچار سفیدی می شود. زود سیر شده و زود گرسنه می شوند و قدرت هاضمه بالایی ندارند. تحمل هوای سرد وپاییزی را ندارند و در هوای گرم و فصل بهار راحت ترند. سوداوی ها معمولا کم خوابند و شنوایی تیزی دارند!

از نظر روحی و رفتاری: دقیق-منظم-دوراندیش و محاسبه گر-محتاط-علاقه مند به سیاست-کم معاشرت-اهل فکر وخیال-خودخور و درون گرا-کم انرژی و مستعد افسردگی و وسواس. بیشتر اوقات دچار نگرانی و دو دلی و وسواس در تصمیم گیری می شوند؛ اما افرادی لجباز و در تصمیمات خود بسیار پایدار و ثابت قدم هستند و اصرار دارند که هرکاری را به سرانجام برسانند. جنبه عقلانی امور را بیشتر مد نظر دارند. اگر نسبت به کسی کینه داشته باشند به سختی از دل بیرون می کنند! سوداوی ها حرکات شان از حالت آرام و کند تا معمولی متغیر است. با احتیاط و دقیق صحبت می کنند، کلام شان سریع و بلند نیست. از نظر میل و توان جنسی ضعیف هستند.

ویژگی های افراد با مزاج سرد و تر(بلغمی):

از نظر ظاهری و بدنی: هیکل درشت و پر چربی-نبض ضعیف-پوست بدنشان شل و سفید و نرم و غالبا سرد با رگ های پنهان-مردمک چشم به رنگ روشن و آبی-موهای نرم و نازک و لخت با رنگ بور و خرمایی روشن و کم پشت-دهان شان مرطوب است وزیاد تشنه نمی شوند-اشتهایشان زیاد است و قدرت هضم بالایی ندارند. میل زیادی به لبنیات به خصوص ماست وبستنی دارند! اما مصرف ماست و دوغ و سردی جات اذیت شان می کند. معمولا در هوای سرد و زمستان دچار مشکل می شوند.خواب بلغمی ها سنگین و زیاد است ولی احساس کسلی و بی حالی دارند. استعداد چاقی در آن ها زیاد است و مستعد کم خونی وابتلا به بیماری های رماتیسمی و مشکلات گوارشی می باشند.

از نظر روحی و رفتاری: منطقی و عاقل-حسابگر ومحتاط-میانه رو-آرام وصبور و تسلیم پذیر-مسالمت جو-منزوی-روابط اجتماعی نه چندان قوی-کم جنب و جوش و ریتم کند در حرکات-ظریف و ریزبین و حساس-نیازمند محبت-اهل سازش و بی اراده و متاثر از دیگران-فراموش کار-راحت و بی قید نسبت به اکثر مسائل-بسیار با حوصله-آرام حرف می زنند-دیرتر از بقیه عصبی می شوند-ریسک پذیر نیستند- میل جنسی کمی دارند-بلغمی مزاج ها همه چیز را راحت می گیرند و خود را درگیر چیزی نمی کنند! در انجام امور از خود شجاعت نشان نمی دهند و از حافظه و قدرت تمرکز بالایی هم برخوردار نیستند.

قبلا هم گفتیم، مزاج اصلی انسان بر اثر شرایط زندگی روزمره، از حالت تعادل خودش خارج می شود و این به هم خوردن تعادل مزاج، موجبات بروز بیماری را فراهم می آورد. در ادامه به برخی از علائم غلبه هر یک از این اخلاط چهارگانه به طور خلاصه، اشاره ای می کنیم. به یاد داشته باشید که مطالبی که گفته می شود تنها بخش کوچکی از دانش گسترده و پر از نکات و جزییات طب اخلاط می باشد. بنابراین وجود هر یک از این عوامل در بدن و حالات شما، به تنهایی هیچ نتیجه معتبری محسوب نشده و نشانگر وجود بیماری نیست و تشخیص آن با متخصص طب سنتی می باشد.

نشانه های غلبه دم:

در پوست و بدن: خارش بدن-بروز دمل و جوش های ریز سرخ در بدن به خصوص پیشانی و پشت سر و در قسمت کتف و شانه-منافذ پوستی درشت-رنگ سفیده چشم گرایش به قرمزی-داغ بودن بدن-عرق کردن زیاد بدن و سرخی رنگ پوست.

در بارتاب های رفتاری: کسالت و خمودگی مداوم-مطالب جدید را خوب درک نمی کند و زود فراموش می کند-بدحالی در فصل تابستان .

در دستگاه عصبی: خواب زیاد و سنگین که این حالت در بهار تشدید می شود-خمیازه کشیدن مداوم-کش و قوس بدن-کمی حواس-سردرد و احساس سنگینی سر.

در دستگاه گوارش: مزه دهان شیرین-آب دهان لزج-قرمزی زبان و تشنگی کم.

در دستگاه گردش خون: خونریزی از نقاط مستعد مثل بینی و لثه-پری نبض و افزایش فشار خون.

در دستگاه حرکتی: کسل ولی از نظر قوای بدنی توانمند.

نشانه های غلبه صفرا:

در پوست و بدن: رنگ پوست متامیل به زردی-پوست خشک و گرم-اگزما-زبری پوست صورت-ترک پوست دست و پا-پوسته پوسته شدن کف سر-سفیده چشم متمایل به زردی-نمایان شدن لکه های زرد یا قهوه ای در صورت و یا دیگر اعضای بدن-ریزش مو-گودی چشم-احساس سوزن سوزن شدن بدن.

در بازتاب های رفتاری: بی قراری-سریع راه رفتن و عجول بودن-بهانه جویی و تند خویی-دیدن خواب های هولناک مانند جنگ و ستیز-دارای استعداد خشونت و بدخلقی و پرخاشگری-نا آرام و دودل.

در دستگاه عصبی: سر درد-نبض شقیقه.

در دستگاه گوارش: مزه صبحگاهی دهان تلخ-دهان و زبان خشک-داشتن حالت تهوع-ناراحتی معده-یبوست.

در دستگاه تنفسی: خشکی بینی.

در دستگاه دفع ادراری: زرد بودن رنگ اولین ادرار صبحگاهی و سوزش ادرار.

در دستگاه حرکتی: صدا دادن مفاصل موقع نشست و برخاست.

نشانه های غلبه سودا:

در پوست و بدن: تیرگی رنگ صورت-به وجود آمدن لکه های سیاه در بدن-سفیدی چشم مایل به تیرگی-کبودی دور چشم-تیره و کدر شدن رنگ زبان-عرق کردن کف دست و پا-زگیل-جوش های سیاه.

در بازتاب های رفتاری: زودرنجی-توداری و درون گرایی-کینه جویی-حرص زیاد-خود خوری-تند خویی-دلتنگی و بی قراری-درگیری ذهنی-دیدن خواب های آشفته-شکاک و بد دل بودن-ناامیدی و منفی گرایی.

در دستگاه عصبی: افسردگی و بی نشاطی-فراموشی یا آلزایمر.

در دستگاه گوارش: گس بودن دهان-بوی بد دهان-یبوست-کولیت روده-سوزش معده-از بین رفتن مینای دندان.

در دستگاه تنفسی: تیره بودن رنگ خلط-اسپاسم عضلات حنجره.

در دستگاه گردش خون: وجود واریس-هموروئید-خون غلیظ و تیره.

در دستگاه دفع ادراری: تیرگی رنگ ادرار-وجود سنگ مثانه.

در دستگاه حرکتی: خستگی و کوفتگی بدن- گرفتگی عضلات و اسپاسم عضلات پشت ساق.

نشانه های غلبه بلغم:

در پوست و بدن: سفیدی زود رس مو-ریزش مو-پف کردن زیر چشم ها-بیماری پوستی برص.

در بازتاب های رفتاری: فراموشی و کندی ذهن-بی علاقگی نسبت به یادگیری-استعداد افسردگی-درون گرایی و منفی بافی-حافظه ضعیف-کم حواسی-خواب رفتن اعضای بدن-خواب آلودگی و پر خوابی-سیاه رفتن چشم هنگام برخاستن.

در دستگاه گوارش: ضعف در هضم غذا-دهان پر آب-زبان با پرز های تحلیل رفته و گاهی پوشیده از بار سفید-قار و قور کردن شکم.

در دستگاه تنفسی: رقیق بودن ترشحات بینی.

در دستگاه گردش خون: سردی دست و پا-داشتن تپش قلب هنگام برخاستن.

در سیستم ایمنی: مقاومت کم در برابر سرماخوردگی و عفونت ها.

در دستگاه دفع ادراری: دفع ادرار با فشار زیاد و حجم بسیار- کم رنگی ادرار صبحگاهی.

در دستگاه حرکتی: سستی و بی حالی عمومی-زود خسته می شوند و معمولا در راه رفتن از بقیه عقب می ماند-پا درد و زانو درد-علاقه مند به ماساژ داده شدن!

مزاج های چهارگانه

اگر توجه کرده باشید در این پست، علاوه بر ارائه توضیحی از طب اخلاط ؛ به تفاوت اخلاط چهارگانه با مزاج(که غیر قابل شمارش اند!) هم اشاره شد. با شناختن انواع مزاج و ویژگی های آن، با گرفتن تصمیمات بهتر، از انتخاب سبد غذایی روزانه گرفته تا عادت های رفتاری؛ به بالا رفتن سطح سلامتی و کیفیت زندگی خود و عزیزانمان کمک می کنیم. با همه این ها، فراموش نکنید هر فردی ویژگی های بدنی و مزاج مختص به خودش را دارد. باتوجه به پیچیدگی های موجود در مفاهیم این طب، شناخت درست وضعیت بدنی افراد و ارائه راهکار درمانی به بیماران، تنها کار طبیب با تجربه طب سنتی است. بنابراین از خود درمانی با درمان های طب سنتی یا گیاه درمانی خودداری کنید. مطالب این سایت صرفا جهت افزایش سطح آگاهی عمومی برای حفظ بیشتر سلامتی و شاید ایجاد انگیزه ای برای بیشتر دانستن، خدمت تان ارائه شد.

* برگرفته از آموزه های دوره سالم زیستن استاد گوهر مطهر

برچسب‌ها:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
مقایسه
چت
درخدمت هستیم.
سلام، چطور میتونم کمکتون کنم؟